“Dedi baa ki nereyesun?” Daha cümleyi okurken Karadenizlilerin o neşeli, canlı haline bürünüyor insan ister istemez. Her ne kadar yüklemi öznesi bildiğimiz kuralların dışında kalıyor olsa da böyle bir cümleyi Karadenizli olmayanlarımız bile anlayabilir elbette. Aşağıdaki listemizde ise yine Karadenizlilere özgü bazı kelimeleri göreceksiniz ve bakalım onlardan hangilerini anlayabileceksiniz?
Kelime, tek başına olduğunda da anlamlı olan, birbirine bağlı olabildiği gibi farklı biçimlerde de oluşabilen dil birimine deniyor. Sizin için hazırladığımız listede her biri bağlı iken anlamlı ama birbirinden ayrıldığında anlam ifade etmeyen kelimeleri görebilirsiniz.
Kiminin eşi benzeri yok, kimi bilinen bir kelimeden türetilmiş… Yurdumuzun farklı şehirlerine özgü öyle kelimeler var ki insan duyunca “acaba hangi dile ait” diye de düşünebiliyor. Ama onların hepsi zengin dilimize, yöresel ağızlarımıza, renkli kültürümüze, bize ait yerel kelimeler… Aşağıda görecekleriniz yüzlercesi içinden sadece bir tadımlık…
Her dil, kendi kültürünün ve döneminin izlerini taşır; her kelime bir hikâye anlatır. Türkçe ise kelimelerinde bazen binlerce duygu, anı ve his barındırır. “Aşermek”ten “gönül”e, “imece”den “hüzün”e… Bu kelimeler, anlamsal bağlar kadar kültürel kökleri de ifade eder ve belki de “aynı dilden konuşmak” deyimi tam burada karşılığını bulur. Gelin, Türkçenin çevrilemeyen, çevrilse de anlamı eksik kalan kelimelerine beraber bakalım.
Şaşırmadan, bir nefeste en fazla kaç heceli bir kelime söyleyebilirsiniz? Kelimeler sadece iletişimin değil, aynı zamanda dilin ne kadar esnek olabileceğinin de kanıtıdır. Dünyanın farklı köşelerinde; kimi zaman resmî belgelerde kimi zaman edebî eserlerde ya da günlük hayatta kullanılan öyle uzun kelimeler vardır ki onları okumak bile başlı başına bir serüven olur. Almancadan Türkçeye, Finceden Ojibweye uzanan bu örnekler yalnızca uzunluklarıyla değil, içerdiği ilginç anlamlarla da dillerin sınır tanımaz yapısını gözler önüne seriyor. Okumaya hazırsak başlayabiliriz…
“Çok gezen mi bilir çok okuyan mı?” sorusunun cevabı gezilen yerlere ve okunan kitaplara göre değişse de “Hiç okuyanla okumayan bir olur mu?” soru kalıbına verilecek cevap hepimiz için aynı olacaktır. Aslına bakarsanız kitap okumanın insan hayatına kattığı artıları enine boyuna yazmaya kalksak ortaya koca bir kitap çıkar ama konuyla ilgili hazırladığımız şu kısa liste bile okumanın önemini vurgulamaya fazlasıyla yetiyor.
Hangi dilde olursa olsun okuduğumuz her kitap bizi yeni kelimelerle tanıştırır, hatta bildiğimiz ama günlük hayatta kullanmayı ihmal ettiğimiz kelimeleri yeniden hatırlatır. Kitap okumak her şeyden önce kelime haznemizi genişletir.
Kelime haznemizin genişlemesi demek daha iyi düşünmek, daha güzel cümleler kurmak ve daha iyi yazabilmek demektir. Kişinin kelime haznesi geliştikçe özgüveni de gelişir ve hepsi birleştiğinde kendini çok daha iyi ifade edebilir.
Okumaya başladığımız her kitapta yeni bir konunun içine girer, yeni karakterlerle tanışır, her birini takip etmeye çalışırız. Ve bütün bunlar olup biterken zamanın nasıl akıp gittiğini anlamayız bile… Kitap okuduğumuz saatler yalnızlık duygusunu alıp götürürken tek başına kalmayı kitap okuyabilmek için özellikle tercih ederiz.
Uzmanlar bilimsel araştırmalara dayanarak belirtiyorlar ki stresle baş edebilmenin yollarından biri de kitap okumaktan geçiyor. Kitap okuduğumuz sürelerde zihnimiz kendini yoran kaygı ve sıkıntılardan uzaklaşarak kendine yeni ve rahatlatıcı bir alan oluşturuyor.
Okuduğumuz bir kitapla bir araya gelmesi mümkün olmayan iki aşığın, bir başkasıyla Ay’a yolculuk eden bir adamın, başka bir kitapla fillerin yaşam döngüsünün, diğeriyle bin yıldır süre gelen bir öğretinin içine gireriz. Bu yüzden her kitap yeni bir dünya demektir.
Kitap okumak bir konuda uzmanlaşmamıza katkı sunarken farklı konularda bilgi sahibi olmamızı da sağlar. Bilgi sahibi, muhakeme yeteneği gelişmiş, pratik düşünebilen bir okurun zeki, yaratıcı ve üretken olması da kaçınılmaz sonuç olarak ortaya çıkar.
Uzmanlar uykuya geçmeden önce kitap okumamızı tavsiye ediyor ve bunu stresten uzak tutan etkisi nedeniyle yapıyorlar. Gün içinde zihnimizde oluşan kaygıları kitap okurken bir kenara bıraktığımızı söylemiştik, hemen ardından uykuya dalmak da işte bu yüzden huzurlu bir uyku çekmemizi sağlıyor.
Antik Yunan döneminde yaşamış olan Trak kabilesinden adını alan Trakya, Marmara Bölgesi’nin kuzeybatısında yer alıyor. Türkiye’nin Avrupa Kıtası’ndaki topraklarında bulunan bu bölge; Kırklareli, Edirne, Tekirdağ ile İstanbul ve Çanakkale’nin bir kısmını kapsarken; Bulgaristan ve Yunanistan’da da toprakları bulunuyor. Bu çeşitlilik Trakya Bölgesi’nin zengin bir kültürel mirasa sahip olmasını sağlarken, özellikle Osmanlı İmparatorluğu döneminde kaynaşan yerli halkların farklı, kendine has bir kültür oluşturmasına ve özgün bir şive ile konuşmasına neden olmuş. Gündelik hayatta kullanılan Trakyalılara özgü kelimelerin bazılarını yazımızda listeledik.
“Sefte” kelimesinin iki anlamı var dersek yanlış olmaz. “İlk” anlamına gelen sefte, güne kazanç ile başlayan bir esnafın en sevdiği kelimelerden olsa gerek çünkü siftah anlamında da kullanılıyor.
Yolunuz Trakya’ya düşerse ve birisi sizin için “mısmıl” derse sevinebilirsiniz çünkü bu kelime düzenli kelimesine karşılık geliyor. “Mısmısıl yapmışsın, eline sağlık!” denmişse, bunu çifte övgü olarak kabul edebilirsiniz.
Trakyalıların kullandığı en güzel kelimelerden biri de “aret” olsa gerek. Bu güzel kelime can arkadaşın yerine kullanılıyor. Uzun süren dostluklar için kullanılan “ahiretlik” için ise Trakyalılar kısaca “aretlik” diyor.
İnsanlarla, hayatla, zamanla beraber değişen ve gelişen diller yeni sözcüklerle zenginleşir. Türk Dil Kurumunun çalışmaları doğrultusunda Türkçeye her sene birçok yeni kelime katılır. Bunların bazıları yabancı kökenli kelimeler yerine önerilen Türkçe kelimelerdir; bazıları ise hayatımıza yeni giren kavramlar için uygun görülen karşılıklar… Bu içeriğimizde dilimize yeni katılan 7 kelimeyi listeliyoruz.
Dil canlıdır. Tıpkı yaşam gibi gelişir, değişir, ihtiyaçlara göre şekillenir. Her toplumun ve ülkenin dili, o ülkenin duyuş ve düşüncelerinden etkilenerek meydana gelir. Bu sebeple bazı kelimeler vardır ki bir ülkede çok şey ifade etse de başka bir ülkede bu duruma ya da duyuşa karşılık gelen tek bir kelime olmaz. İşte bu kendi ülkelerine has kelimelerin en sevdiklerimizi sizler için listeledik.
Mutfağımızda, adetlerimizde, kıyafetlerimizde, danslarımızda doğudan batıya alabildiğine renkli bir kültüre sahibiz. Birbirimize hitap ederken bile köyden kente hatta kuzeyden güneye değişen sözcükler üretebilmişiz. Fakat eskiden kullanılan hitap kelimelerinden bazıları günümüze kadar yaşayamamış. O hitaplardaki zarafete bugün ancak romanların sayfalarında denk gelebiliyoruz. Günümüzde beliren kanki, panpa, eleman, müdür gibi kelimeler ise yaratıcılık kadar mesafe de barındırıyor. Peki, listemizde yer verdiğimiz 10 hitap kelimesinden sizin hatırladığınız ya da kullandığınız kaç kelime çıkar dersiniz?
