Çayı seven bir millet olduğumuz aşikâr. Ne de olsa dünyada yılda kişi başı en çok çay tüketen ülkeler sıralamasında Türkiye başı çekiyor. Demini iyice aldığında tek başına da keyifle içilebilen bu sıcak içeceğin bol da eşlikçisi bulunuyor. Hatta ülkemizde “Çayın yanında ne yapalım?” sorusunun bir kez olsun sorulmadığı bir hane bulmak belki de imkânsızdır. Aşağıda, çayla tadı çoğalan, çaysız yendiğinde ise eksik kalan lezzetleri göreceksiniz ve bakalım bize katılacak mısınız?
Bu hayatta bir çaycılar vardır bir de kahveciler… Çaysız yapamayanlar demin kokusunu değil koklamak, çaya uzaktan bakarak bile alırlar. Kahvecilerin durumuysa biraz daha karmaşıktır, çünkü farklı kahve çeşitlerinden birkaçına bağlı olma ihtimalleri yüksektir. Eğer kahvenin her türlüsüne varım diyor ve evdeki kahve keyfinizi renklendirmek istiyorsanız sayfayı hemen aşağı doğru kaydırmaya başlayabilirsiniz.
5000 yıllık geçmişi olan çay bitkisi Türk toplumuyla geç tanışmışsa da kültürüne derin kökler salmakta gecikmemiş. Artık çoğumuz kahvaltıda çay, ikindi atıştırmalıkları yanında çay, akşam yemeğinden sonra çay içmezsek damağındaki tat eksik kalan kişileriz. Hâl böyle olunca edebiyatımızda kendisini göstermesine de şaşmamak gerekir. Kokusu, rengi ve lezzeti demlendikçe güzelleşen bu içecek bakalım şiirlerde hangi duygulara eşlik etmiş?
Çay ritüeli denince aklımıza hemen, muhabbeti koyulaştıran, kek, poğaça ya da simitle keyfi çoğalan, ikram ettikçe tadı artan ülkemizdeki çay seremonileri geliyor. Ama bakın diğer kültürlerdeki çay ritüelleri nasıl?
İngiltere’nin hepimizin bildiği “5 çayı” ritüeli, 1840 yılında Bedford Düşesi Anna tarafından geliştirilmiş… Kahvaltı ile akşam yemeği arasındaki açlığını bastırmak için çay yanında kurabiye atıştıran düşesin âdetine, önce arkadaşları sonra Kraliçe Victoria ortak olmuş. Zamanla burjuva sınıfına da sirayet eden adet bir süre sonra ülkenin geleneği haline gelmiş.
Hindistan’ın güney bölgelerindeki yerli halk için, chaiwala isimli sokak satıcılarından çay alarak içmek en sevilen ritüellerden biri. Bu çaycılarda, genellikle siyah çayın süt, şeker, kakule, rezene ve karanfil gibi baharatların karıştırılmasıyla yapılan Hint çayı satılıyor. Geniş pirinç bir kapta kaynatılan çay, daha sonra kilden yapılmış çaydanlıklara dökülüyor ve cam bardaklarda servis ediliyor.
Dünyanın en ilginç çay ritüeline sahip ülke ise Moğolistan olsa gerek. Çaya şeker yerine tuz, hatta un ve yağ ekleyen Moğol halkı, çayın yanında kurutulmuş kuzu eti tüketmeyi de âdet haline getirmiş. Moğol çayının önce büyük tencerelerde karıştırılıp kaynatıldığını, daha sonra çaydanlıklara alınıp servis edildiğini de ekleyelim.
Şekerle kaynatılmış yeşil çayı, taze nane yaprakları ekleyerek servis etmek Fas’ta en bilinen uygulamalardan biri. Herkes bilir ki bu ülkede nane çayı demek Fas çayı demektir. Faslılar da tıpkı Türklerde olduğu gibi misafir ağırlarken çay ikramına büyük önem verirler. Fakat orada çay yapımı ve servisiyle bilhassa erkekler ilgileniyor.
MÖ 2737 yılında, “camellia sinensis” ağacı yapraklarının, altında kaynatılan suya dökülüp tat vermesi ve bu durumu Çin İmparatoru Shen Nung’un fark etmesiyle başlayan çay yolculuğunda Çin’in önemi büyük. Çay ritüellerinde en renkli detaylara da doğal olarak Çinliler sahip. Onlardan biri çayı geniş ağızlı fincanlarda içmeleri… Çünkü Çinliler çaydan tat almak kadar görüntüsünü izlemeyi de önemsiyor.
Japonlarda çay seremonisine sadou-chadou ya da chanoyu deniyor. Peki, Japonya’da, evlerin bahçesinde “hoshoan” isminde sadece çay seremonisi için kullanılan ve tek odadan ibaret ayrı bir ev olduğunu biliyor muydunuz? Bu odalarda çay ikramından o çayın nasıl içileceğine kadar her şey hem ev sahibi hem de misafir açısından detaylarıyla belirlenmiş. Hatta çocuklara bunun için okullarda eğitim dâhi veriliyor.
Batı Afrika ülkesi Senegal’de ataayı çayı ile yapılan ritüel, sosyalleşmenin en önemli araçlarından biri olarak görülüyor. Ataaya, yeşil ya da siyah çayın, su, nane ve bolca şekerle karıştırılması ile yapılıyor. En önemli özelliği ise bol köpüklü olması. Bol köpüklü olabilmesi için de çinko demliklerde demlenen çayın, bardaklara oldukça yüksekten dökülmesi gerekiyor.
Yokluğu baş ağrıtacak kadar üzen, kokusuyla bir anda yorgunluğu bitiren, günün her saati içilebilen çay biz Türk milleti için bir nevi ab-ı hayattır. Peki, çay kelimesinin dilimize Çin’den doğru geldiğini biliyor muydunuz? Çin’in Mandarin lehçesinde “cha” şeklinde yazılıp “ça” diye okunan kelime sadece bizde değil pek çok dilde “çay” olarak ifade edilir ve anladığınız üzere bu orijinal sıvının keşif yeri de Çin’dir. Gelin, çay hakkındaki hikâyenin en başına gidelim.
Kazanda kaynayan suyun içine tesadüfen düşen yeşil yapraklar, suyun değişen rengi ve ortaya yayılan o mistik koku… Bundan neredeyse 5000 yıl önce Çin imparatorlarının ilklerinden Shen Yung’un bu manzaraya tanıklık etmesiyle başlamış çayın yolculuğu… Rivayet o ki bu tanıklıktan sonra imparator hem bir çay tiryakisi hem de bu işin takipçisi olmuş. Yüzyıllar içinde önce Uzakdoğu diyarlarına, 18. yüzyıl’da da Portekiz’den doğru Avrupa’ya yayılmış.
Osmanlı da Çin’den getirdiği fidanları Bursa’da yetiştirmek istemiş fakat çevre koşullarının uygun olmayışı yüzünden çayın ülkeye yayılması 1900’lü yıllara kalmış. Bitkinin yetişmesinde Karadeniz’in elverişli şartlara sahip olduğu fark edilince 1924 yılında Rize’de çay yetiştiriciliği yapılması için bir yasa çıkarılmış. Çayın bizdeki hikâyesi ülke insanını fethetmesiyle son buluyor diyebiliriz.
Pek çok ülkeyi fetheden çaya farklı kültürler tarafından farklı bir alaka gösterilir. Örneğin Ruslar, önce beyazlatılmamış şekeri ağızlarına alır sonra çayı yudumlarlar ve neredeyse her öğün içerler. Japonlar, çay ikramı ve kabulünü adeta bir ritüele dönüştürürler. İrlanda ve İngiltere’de aristokrasinin içeceği olmaktan 18. Yüzyıl sonlarında kurtularak günlük yaşamın içine giren içecek, bugün de entelektüelleri çay partilerinde bir araya getirir.
Türkiye çay üretimi ve tüketimi açısından dünyada ilk sıralarda… Ülke insanı için olmazsa olmazı kahvaltı yanıdır ama bütün öğünlerde tüketmek isteseniz de kimse yadırgamaz. Türk mutfağında sayısız eşlikçisi varsa da simitle birlikte yudumlamak gerçekten eşsiz bir keyiftir.
Bir yudum aldığınızda kokusuyla tadıyla “Oh be!” dedirtecek güzellikte bir çay için bazı püf noktalarına dikkat etmeniz gerekir. Bunlardan biri çayın yapılacağı demliğin malzemesidir. Daha lezzetli bir çay için genellikle emaye, seramik, porselen ya da bakır demlik tercih edilmesi tavsiye edilir.
Bir diğer püf nokta da zamandır! Çayın demlenmesi için 20 dakika kadar bekler, hatta bu sürede demliğin ağzını bir tıpa ile kapatırsanız buram buram aromasıyla iyi demlenmiş bir çay elde edebilirsiniz. Burada dikkat edilmesi gereken husus, çay demlenirken alttaki suyun çok kaynamaması ve buharıyla çayı acılaştırmamasıdır. Bunun için çay demlenirken ateşi kısmalısınız.
Yaşattığı lezzetli ve keyifli dakikalarla sınırlı değildir çayın faydaları… Ağız sağlığından antioksidan etkisine, sindirim sisteminden bağışıklık sistemine, stres ve diyabet konularına çeşitli etkiler ve faydalar içerir.
Çay servisinde bardağa önce çay sonra sıcak su koyulur ve “dudak payı” diye tabir edilen 1-2 santimlik bir boşluk bırakılır. Ve çayı en orijinal haliyle hissedebilmek için mutlaka ince belli bardakta içilmesi önerilir.
