Siz de sonbaharı hüzünle eşleştirenlerden misiniz? Buna güneşin kendini daha az göstermesini, yaprakların sararıp dökülmesi ve gittikçe kaybolan kuş seslerini neden olarak gösterebilirsiniz. Ama diğer taraftan sonbahar biraz da yağmur altında yürümek, sıcak bir kahvenin tadını iliklerinde hissedebilmek, kendini sokaklardan alıp içine dönebilmektir. Belki bu saydıklarımız da kimileriniz için hüzünle eşdeğerdir ama kimileriniz için de mutluluğun tarifi olabilir. Peki şairlerimiz sonbahara nasıl anlam yüklemişler diyorsanız sizin için hazırladığımız görsellere göz atabilirsiniz.
Faruk Nafiz Çamlıbel, birazdan okuyacağınız Çoban Çeşmesi şiirini 1924’te Ankara’da öğretmenlik yaptığı sırada kaleme almıştı. Peki, siz 1898-1973 yılları arasında yaşayan Faruk Nafiz Çamlıbel’in, 1922 yılında Kayseri Lisesine edebiyat öğretmeni olarak atandığını, buradaki öğrencilerinden birinin sonradan ünlenecek Behçet Kemal Çağlar olduğunu ve ikilinin çok daha sonraları birlikte Onuncu Yıl Marşı’nı yazdığını biliyor muydunuz?
Kelimeleri olabilecek en güzel şekilde kullanan insanlardı onlar ve gün geldi şehirlerin en güzeli için kullandılar. Bu listemizde 10 kıymetli şairimize ait İstanbul dizelerine yer veriyoruz. Ama biliyoruz ki şiirler, romanlar, şarkılar yetmeyecek İstanbul’u anlatmaya… Şimdiye kadar söylenenlerin üstüne yenileri söylenecek ama yine de yetmeyecek… Bu eşsiz şehir için en güzel söz daima henüz söylenmemiş olarak kalacak…
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Turgut Uyar / Bir Gün Sabah Sabah şiirinden…” title_font_size=”13″]
Ver elini Haydarpaşa demişiz,
Vapur rıhtımdadır pırıl pırıl,
Hava hafiften soğuk,
Deniz katran ve balık kokulu.
Köprüden kayıkla geçmişim karşıya,
Bir nefeste çıkmışım bizim yokuşu…
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Necip Fazıl Kısakürek / Canım İstanbul şiirinden…” title_font_size=”13″]
Ruhumu eritip de kalıpta dondurmuşlar;
Onu İstanbul diye toprağa kondurmuşlar.
İçimde tüten bir şey; hava, renk, eda, iklim;
O benim, zaman, mekân aşıp geçmiş sevgilim.
Yuvası saçakta kalan kırlangıç,
Yavrusu dallara emanet serçe,
Derken camiler üstünde güvercin.
Minareler katından geçiyorum,
Gökyüzü mahallesi İstanbul’un…
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Ümit Yaşar Oğuzcan / İstanbul Dedim de Seni Hatırladım şiirinden…” title_font_size=”13″]
İçinden bir vapur geçer
benim aklımdan senin gözlerin geçiyordu.
-Bebek, dediler indim
nereye baksam denizdi
mavi mavi bir hüzündü ayaklarımın altında
işte İstanbul
Haliç,
Çiçek Pasajı,
Beyoğlu…
Beyoğlu’nun daracık sokaklarında seni aradım.
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Orhan Veli Kanık / Bir Garip Orhan Veli şiirinden…” title_font_size=”13″]
İstanbul’un orta yeri sinema,
Garipliğim, mahzunluğum duyurmayın anama.
El konuşurmuş, görüşürmüş bana ne.
Sevdalım…
Boynuna vebalim.
İstanbul’da, Boğaziçi’ndeyim,
Bir garip Orhan Veli’yim.
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Bedri Rahmi Eyüboğlu / İstanbul Destanı şiirinden…” title_font_size=”13″]
İstanbul deyince aklıma martı gelir.
Yarısı gümüş, yarısı köpük…
Yarısı balık yarısı kuş…
İstanbul deyince aklıma bir masal gelir,
Bir varmış, bir yokmuş.
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Ahmet Hamdi Tanpınar / Bir Gün İcadiye’de ” title_font_size=”13″]
Bir gün İcadiye`de veya Sultantepe`de,
Bir beste kanatlanır, birden olduğun yerde.
Bir kâinat açılır, geniş, sonsuz, büyülü,
Bu günün rüzgârında yıkanan mazi gülü.
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Oktay Rıfat Horozcu / İstanbul şiirinden…” title_font_size=”13″]
Türbeler, çeşmeler, sebiller,
Aldılar aydınlıkta yerlerini.
Şakımaya başladı bülbül gibi,
Bağdat köşkünün çinileri;
Hepsi de alın teri,
Hepsi de el emeği.
İstanbul’dur bu otuz yıl kana kana yaşadığım…
Taşlarına adeta resmim işledi.
Ben İstanbul’da dağıldım zerre zerre,
İstanbul damla damla içimde birikti.
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Yahya Kemal Beyatlı / Hayal Şehir şiirinden…” title_font_size=”13″]
Git bu mevsimde, gurup vakti, Cihangir’den bak!
Bir zaman kendini karşındaki rüyaya bırak!
Başkadır çünkü bu akşam bütün akşamlardan;
Güneşin vehmi saraylar yaratır camlardan.
Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişte oluşan edebiyat birikimi ve Türkçemizin zenginliği, birbirinden farklı şiir yapılarının ve dönemlerinin oluşmasının temeldeki nedenleri arasında gösterilebilir. Tabii buna şairlerimizin, duygu ve düşünce dünyalarındaki farklılık ve renklilik de eklenebilir. Listemizde, şiir dönemlerinden öne çıkanları örnekler eşliğinde görebilirsiniz.
1891-1944 yılları arasında yayımlanmış Servet-i Fünûn dergisi etrafında toplanan edebiyatçıların geliştirdiği ve derginin adıyla anılan edebî hareket, getirdiği yeniliklerle en çok şiir üzerinde etkili olmuştur. En önemli özelliklerinden biri şiirde ses ile ahengin egemen olması ve kafiye kulak içindir anlayışının benimsenmesidir. Servet-i Fünûn şairleri arasında Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Faik Ali Ozansoy sayılabilir.
Mevsimler ve zamanın önemli yer tuttuğu, özellikle aşk ve tabiat konularının işlendiği, genellikle aruz ölçüsünün kullanıldığı Fecri Âtî şiirinde seçilen kelimelerde zarafet ve ahenk olması önemli bir detaydır. Servet-i Fünûn gibi Fecri Âtî şairlerinde de sanat, sanat içindir görüşünü benimsenmiştir. Öne çıkan temsilcileri arasında Ahmet Hâşim, Celâl Sahir Erozan, Emin Bülent Serdaroğlu, Mehmet Behçet Yazar gibi isimler bulunmaktadır.
Birinci Meşrutiyet’ten sonra hece vezniyle ve Millî Edebiyat akımının görüşleri doğrultusunda şiir yazan isimlerin oluşturduğu bir topluluktur. Adını, Orhan Seyfi Orhon, Faruk Nafiz Çamlıbel, Enis Behiç Koryürek, Halit Fahri Ozansoy ve Yusuf Ziya Ortaç’ın oluşturduğu beş şairden alan Beş Hececiler, konuşma dilini edebiyata yerleştirmiş ve Türkçenin kullanılmasını önemsemişlerdir.
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Öz (Saf) Şiir ” title_font_size=”13″]
Ahmet Haşim’in “Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar” adlı makalesiyle başlayan ve Yahya Kemal Beyatlı, Cahit Sıtkı Tarancı, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dıranas, Özdemir Asaf gibi şairleri etkileyen Öz Şiir akımında, dilde saflaşma, ses uyumu ve estetik son derece önemlidir. Bu anlayışa göre en mühim detay iyi ve güzel şiir yazmaktan ibarettir.
Orhan Veli Kanık, Oktay Rıfat ve Melih Cevdet Anday’ın öncülüğünü yaptığı Garip Hareketi 20. yüzyılın en etkili şiir hareketlerindendir. Bu üç şair olmasını istedikleri şiirsellikle ilgili önce örnekler üretmişler, sonra Garip isimli kitabın önsözünde manifesto niteliğinde bir yazıya imza atmışlardır. Akım, vezin ve kafiyeye, süsleme ve mecazlara karşı çıkan bir rol üstlenmiştir.
Garip Hareketi’ne karşı geliştirilen ve basit şiir anlayışı yerine şairane bir sanat anlayışını savunan Mavi Akımı, 1 Kasım 1952’de yayımlanmaya başlanan Mavi isimli derginin etrafında toplanan şairlerden oluşmaktadır. Öncülüğünü Attila İlhan’ın yaptığı bu toplulukta Ferit Edgü, Orhan Duru, Özdemir Nutku, Ahmet Oktay, Demir Özlü ve Tahsin Yücel yer almıştır.
[eltd_section_title alignment=”left” title=”İkinci Yeni Akımı” title_font_size=”13″]
Edip Cansever, Cemal Süreya, Ülkü Tamer, Turgut Uyar, İlhan Berk, Ece Ayhan ve Sezai Karakoç gibi ünlü şairlerin temsilcisi olduğu, daha sonra Garipçilerden olan Oktay Rıfat ve Melih Cevdet Anday’ın da katıldığı İkinci Yeni Akımı, anlama değil imgeye önem vermiş, anlamın üstünü örterek sözcükler ve dizinde sezgiselliği öncelemiştir.
“Sevilen, güvenilen, gönüldaş, iyi anlaşılan kimse; yâr, düşman karşıtı.” TDK sözlüğünün dost için yaptığı tanım… Bilim insanları bile sağlıklı bir şekilde yaşlanmak isteyen bireylere uzun süren dostluk ve sosyal ilişkiler tavsiye ediyor. Birleşmiş Milletler ise dostları ve dostluğun önemini hatırlamak için 2011 yılında 30 Temmuz’u “Dünya Dostluk Günü” ilan etti. Ortak anılarımızın kahramanı, dertlerimizin sırdaşı ve sevinçlerimizin samimi ortağı olan dostlar için yazılmış usta şairlerimize ait dostluk dizelerini bu güzel gün için listeledik.
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Ahmet Kutsi Tecer – Dost Yüzü” title_font_size=”13″]
“Gâlib-i dîvâneyim Ferhâd u Mecnûn’a salâ / Yüz çevirmem olsa dünya bir yana ben bir yana / Şem’ine pervâneyim pervâ ne lâzımdır bana / Anlasın bîgâne bilsin âşinâ sevdim seni”
Yukarıda okuduğunuz şiir Şeyh Galip’e ait ve şair, yazdığı mısralarda tam Türkçesiyle şöyle diyor: “Ben âşık Galip’im, Ferhat ve Mecnun’un öldüğü ilan edilsin. Dünya bir yanda ben bir yanda olsam yine de senden yüz çevirmem. Mumuna pervane olmuşum, çekinmeme gerek yok. Yabancı olan anlasın, tanıdık olan bilsin ki seni sevdim.” Gelin, bu güzel şiirden sonra divan edebiyatı hakkında sizin için derlediğimiz bilgilere geçelim.
Türk edebiyatına damga vuran isimlerden biri olan Necip Fazıl Kısakürek, şiirlerini tasavvufi düşünceler ile sentezleyen büyük bir şair, yazar ve İslamcı ideologdur. Türk edebiyatının Baki’den sonra ikinci “Sultanu’ş Şuara” (bazı kaynaklarda Sultanü’ş Şuara olarak da geçer ve anlamı şairler sultanıdır) unvanına sahip olan, fikir ve eserleriyle düşünce dünyamızda derin izler bırakan Necip Fazıl, edebiyatımızın altın isimlerinin de ilham kaynağı olmuş ve olmaya devam etmektedir. Farklı bakış açısı ile hayatımıza dokunan Necip Fazıl Kısakürek’i sayfamızda ağırlıyoruz.
1904 yılında İstanbul’da dünyaya gelmiş, Maraşlı bir ailenin oğludur. Çocukluk yıllarının büyük bir bölümünü dedesinin Çemberlitaş’ta bulunan konağında geçiren Necip Fazıl, ilköğrenimini pek çok farklı okulda gördü. Kısa bir süre Gedikpaşa’da bulunan Fransız Frerler Mektebi’nde okudu. Ardından Büyükdere’deki Emin Efendi Mektebine ve daha sonra yatılı bir okul olan Rehber-i İttihat Mektebi’ne devam etti. Hatta sonraki yıllarda yakın dostu olacak olan Peyami Safa ile burada tanıştı. Bu okulda eğitim aldıktan sonra Büyük Reşit Paşa Numune Mektebi’ne devam etti. Kız kardeşi Sema’nın beş yaşında vefat etmesinin ardından Heybeliada’ya taşındı ve öğrenimini Heybeliada Numune Mektebi’nde tamamladı. Bir dönem İstanbul Üniversitesi ve ardından Sorbonne Üniversitesi’nde felsefe eğitimi gördü ancak her iki üniversiteden de mezun olamadı.
[eltd_section_title alignment=”left” title=”Banka memuru bir şair…” title_font_size=”13″]
Edebiyatımızda derin izler bırakan Necip Fazıl, 10 yıldan fazla memuriyet hayatında bulundu. Hatta pek çok eserini banka memurluğu sırasında kaleme aldı. O dönemlerde bankacılık tıpkı bugün olduğu gibi popüler bir meslekti. Osmanlı Bankası gibi büyük bankalarda uzun yıllar görev yapan Necip Fazıl, bir süre sonra bankacılık mesleğinden gazetecilik mesleğine geçiş yaptı. Bir dönem edebiyat öğretmenliği de yapan usta şairin dönüm noktası ise Çile şiirini yazmasıyla oldu, bu şiirinde maddi ve manevi yolculuğunu dizelere döktü. Bir yandan çalışıp, bir yandan şiir üretirken bir anda kendini felsefi bir arayış içinde buldu. Bu arayış, onun hayatında yeni bir dönemin kapılarını da araladı. O dönem girdiği bazı sohbetler ve konuşmalar neticesinde fikir olarak başka bir dönüşüme giren Necip Fazıl, kaleminde daha tasavvufi düşüncelere yer verdi ve şiirlerini bu şekilde oluşturdu. Bu düşünce sistemi ve hayata bakışı ile ilk tiyatro oyununu yazdı; Tohum. Ardı ardına tiyatro oyunları geldi; Bir Adam Yaratmak isimli piyesi, İstanbul Şehir Tiyatroları’nda sahnelendi. 1940 yılında yazdığı “Sabır Taşı” oyunuyla 1947 yılında Piyes Yarışması’nda birincilik kazandı.
Şiire ve tiyatroya ilgisi malumdu ancak özel olarak ilgilendiği bir şey vardı ki bu onu kitap yazmaya kadar götürdü; at sevdası… Kulağa ilginç geliyor olsa da atlara olan sevgisi ve ilgisi ona yeni bir kitabın sayfalarını araladı. Aslında her şey ona bir Arap atının hediye edilmesiyle başladı çünkü o günden itibaren atlara olan sevgisi ve ilgisi günden güne arttı. Ata binmeyi ve atlarla ilgilenmeyi çok seven Necip Fazıl, her ne kadar bu sevdası uğruna attan düşüp günlerce yatağa bağımlı hale geldiyse de yine de ilgisinden bir şey kaybetmedi. Bu durum öyle bir vaziyet aldı ki artık bir kitap yazacak kadar bilgi sahibi oldu. Tam da o dönemde Türkiye Jokey Kulübü’nün isteği üzerine “At’a Senfoni” adlı kitabı kaleme aldı; bu kitapta atın felsefesini, tarihini, özelliklerini, geçmişini ve ata dair bildiği her şeyi anlattı bu sayede atlara olan sevdasını bir kitap ile ölümsüzleştirmiş oldu.
Politika, öykü, tasavvuf şiiri ve tiyatro alanında sayısız esere imza atan Necip Fazıl Kısakürek’in ilk şiir kitabını henüz 17 yaşındayken yayımladığı bilinir. Değerli edebiyatçımızı üne kavuşturan eserler arasında şunlar yer alır; Örümcek Ağı, Kaldırımlar, Ben ve Ötesi, Bir Adam Yaratmak, Son Devrin Din Mazlumları, Çile ve Aynadaki Yalan, Şiirlerim, Sonsuzluk Kervanı, Ruh Burkuntularından Hikâyeler, Kafa Kâğıdı, Para, Namı Diğer Parmaksız Salih, Abdülhamit Han, Birkaç Hikâye Birkaç Tahlil. Eserleriyle Türk edebiyatına unutulmaz eserler bırakan Necip Fazıl, 25 Mayıs 1983 yılında hayata gözlerini yumdu.
Kış mevsimi her ne kadar hüznün mevsimi olarak anılsa da aslında yenilenmenin, yeniden doğuşun mevsimidir. Eski seneyi geride bırakıp yeni hayallere yelken açtığımız mevsimdir kış. Yeryüzünün temizlendiği, toprak ananın tohumlarını dört bir yana saçtığı mevsimdir. Kış mevsimi ile ilgili pek çok şair de duygularını kaleme almış, hislerini ifade etmiştir. Gelin yedi şairimizin dizelerinden kış mevsiminin oluşturduğu hisleri beraber okuyalım.
Bir kış göğü gibi o saat alçalır ölüm,
Yalnız işitme duyusu kalır ortada.
Asya kentleri yürür dururlar,
Höyükler burnumda hızma.
Uzakta dev bir damla:Pırıl pırıl Pencap!
Tabanlarından kayıp duran sütunlar
Yitmiş bir geleceğin işaret parmakları:
Horasan uykusuna havlayan köpekler, Buhara.
Uzaklara bir bakışın vardı kafeteryada
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.
Beyaz, ipek gibi yağdı kar
Bir kız kardan hafif adımlarıyla yürüyüp geçti hayal içinde
Arkadaşlarımı düşündüm, sevgili şeyleri
Sanki her şey bizimle var ve bizimle olacak
Şarkılar çaldı odalarda
Bütün insanları sevmek gerektiğini düşündüm
Düşmanlarımız dışında
Düşmanlarımız çünkü
Sevgiyi yok ettikleri için
Düşmanımız oldular
Beyaz ipek gibi yağdı kar
Bir kız kardan hafif yüreğiyle
Geçip gitti güvercinleri anımsatarak.
Uzaktaki şehir
Uykuya dalmıştır şimdi.
Karın yağdığını görünce
Kar tutan toprağı anlayacaksın
Toprakta bir karış karı görünce
Kar içinde yanan karı anlayacaksın
Allah kar gibi gökten yağınca
Karlar sıcak sıcak saçlarına değince
Başını önüne eğince
Benim bu şiirimi anlayacaksın
Bu adam o adam gelip gider
Senin ellerinde rüyam gelip gider
Her affın içinde bir intikam gelip gider
Bu şiirimi anlayınca beni anlayacaksın
Ben bu şiiri yazdım aşık çeşidi
Öyle kar yağdı ki elim üşüdü
Ruhum seni düşününce ışıdı
Her şeyi beni anlayınca anlayacaksın
“Ben şiirlerimi sonraları pek okumam… Çoğu zaman sekiz-on yıl önce yazdığım bir şiiri tanıyamadığım, yadırgadığım bile olur.” diyen Turgut Uyar’ın, en azından bir şiiri, hiç değilse birkaç dizesi çoğumuzun zihninde mıh gibi çakılıdır. İnsanlığa Geyikli Gece’yi, Acıyor’u, Göğe Bakma Durağı’nı bırakmış, bize ayrılığı ve kavuşmayı ama her ne olursa olsun umut etmekten vazgeçmemeyi tane tane anlatmış bir şair o… Kültür ve Yaşam sitemizin bu sayfası Turgut Uyar’ın Ekinoks şiiriyle daha da güzelleşiyor.
Şiir dünyamızın en üretken şairlerinden biriydi Edip Cansever; hatta usta şair Cemal Süreya bile kendisi için şu dizeleri yazmıştır: “Yeşil ipek gömleğinin yakası / Büyük zamana düşer. / Her şeyin fazlası zararlıdır ya, / Fazla şiirden öldü Edip Cansever.” 1928 ile 1986 yılları arasında yaşayan şair çok da dillendirilmeyen, anlatmakta zorluk çekilen duyguları dizelerine taşımıştır. Şiirlerinden alıntıladığımız duygu yüklü dizeleri Kültür ve Yaşam sayfasından okuyabilirsiniz.
