Felsefe; varoluş, bilgi, etik ve evrenle ilgili temel soruları ele alan bir düşünce disiplinidir. Pek çok kişi için felsefeye adım atmak, karmaşık kavramlar ve terimler nedeniyle zorlayıcı görünebilir. Ancak bu alanın temel terimlerini öğrenmek, felsefenin sunduğu düşünsel zenginlikleri daha iyi kavramaya yardımcı olacaktır. Felsefeye yeni başlayanlar için hazırladığımız bu liste, felsefi düşüncenin temel taşlarını oluşturan 10 önemli kavramı anlamanızı sağlayacaktır.
Yabancı kaldığımız kelimeler ile daha önce de karşınıza gelmiştik fakat bu kez biliyoruz ki çoğumuz okuduğu romanlarda bile bunlara rastlamadı! Şayet siz birazdan okuyacağınız kelimeler için “Bunu biliyorum!” diyecek biri iseniz hemen önünüzde saygıyla eğiliyoruz. 🙂 Lafı kısa tutup, uzun zaman önce Türkçeleşmiş ve yine uzun zaman öncesinin günlük konuşmalarında kendini bolca göstermiş 10 kelime ile tanıştıralım sizi.
“Ey Nihat Adana’da tahin ye.” cümlesinin tersten okunuşunun da “Ey Nihat Adana’da tahin ye.” olduğunu görebilirsiniz. İşte buna palindromik cümle deniyor. Sadece cümle de değil, palindromlar tersten okunuşu da aynı olan kelimeler hatta sayılar demektir. Bakmayın siz, öyle kolay bir şey değil palindrom cümle kurmak, isterseniz deneyebilirsiniz. Biz ise bu listemizde cümleleri değil ama 9 palindrom kelimeyi bir araya getirdik.
Dilimizde var olduğunu sandığımız, genellikle arkadaş ortamlarında şaka olsun diye kullandığımız bazı kelimelerin aslında hiç var olmadığını biliyor musunuz? Mustafa Kemal Atatürk’ün Türk diline verdiği önem ve dilimizi kurumsallaştırma, yaygınlaştırma çabasıyla gerçekleştirdiği Dil İnkılabı ile; dilimize sonradan giren yabancı kelimelerin Türkçe karşılıkları Türk Dil Kurumu tarafından Türkçeleştirilmiştir. Uzay, üçgen, dörtgen, açı, çember ve eşkenar gibi birçok kelime bizzat Atatürk tarafından geometri literatürüne kazandırılmıştır. 1960’lı yıllarda kim ya da kimler tarafından üretildiği bilinmeyen ancak dilimize çok önemli katkıları olan TDK ile hiç alakası olmamasına rağmen bu önemli kuruma atfedilen kelimeleri listeledik.
Diller, tarih boyunca kültürel etkileşimlerden ve ticaret yollarından beslenerek zenginleşmiştir. Türkçe de binlerce yıllık geçmişi boyunca birçok dilden etkilenmiş ve kendi özgün kelimelerini dünya dillerine katmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun geniş coğrafi yayılımı, ticaret yollarındaki stratejik konumu ve kültürel zenginliği sayesinde, özellikle bu dönemde dünya dillerine geçen kelimeleri yazımızda listeledik.
Türkçede dağınık, düzensiz, berduş, karmakarışık olan “perişan” kelimesi İngilizceye “perish” olarak geçmiştir ve İngilizce anlamı “yok olmak, perişan olmak, telef olmak”tır. Bir diğer sözcük ise İngilizce başta olmak üzere birçok Avrupa dilinde “sayfiye yeri”, “küçük satış yerleri” için kullanılan “kiosk” sözcüğüdür. Dilimizdeki köşk kelimesinden türemiştir.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde Avrupa’ya yayılan kahve kültürü, özellikle 17. yüzyılda Fransa’da popüler hale gelmiştir. Kahve kelimesi, Türkçeden Fransızcaya “café” olarak geçmiştir. Bir diğer kelime “kaftan”, Osmanlı döneminde yaygın olarak giyilen bir kıyafet türüdür ve yine bu dönemde Fransızcaya “caftan” olarak geçmiştir. Fransızcada, Eskiden Doğu’da giyilen elbiseler için kullanılmaktadır.
Milli içeceğimiz çay, Rus dilinde de “chay” olarak kullanılır ve Kiril alfabesinde “чай” olarak yazılır. Rusçaya geçen bir diğer sözcük ise “sharovar” olarak okudukları şalvar kelimesidir. Alfabelerinde “Шаровар” şeklinde yazılmaktadır.
Osmanlı İmparatorluğu’nun Yunanistan üzerindeki uzun süreli hakimiyeti ve iki toplum arasındaki kültürel alışverişler sonucunda, dilde özellikle mutfak kültüründe birçok ortak kelime oluşmuştur. Osmanlı mutfağının meşhur tatlısı baklava, Türkçeden Yunancaya “baklavás”, kaymak da Yunancaya “kaïmáki” olarak geçmiştir. Türkçedeki “çoban” kelimesi, Yunancada aynı anlamda “tsopánis” olarak kullanılır.
Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlardaki hakimiyeti sırasında iki kültür arasındaki yoğun etkileşimler sonucu Türkçeden Sırpçaya pek çok kelime geçmiştir. Türkçedeki “bahçe” kelimesi, Sırpçaya “bašča” olarak geçmiş ve aynı anlamda kullanılmaktadır. “Yorgan” kelimesi de Sırpçada “jorgan”dır ve yatak örtüsü anlamında kullanılır.
Osmanlı İmparatorluğu’ndaki askeri ve sivil yöneticilere verilen unvan olan “paşa” kelimesi, İtalyancaya “pascià” olarak geçmiştir. Türkçede bir devletin silahlı kuvvetlerinin tümü anlamına gelen “ordu” kelimesi de İtalyan diline “orda”, “lordo” olarak geçmiştir ve “kalabalık”, “takım” anlamında kullanılmaktadır.
Duygu ve düşüncelerin ifade aracı olan kelimeler toplumlar arasındaki alışverişin de önemli bir değeridir. Bizim de aslı çoğul olduğu halde halk arasında tekil olarak kullandığımız kelimelerin büyük bir kısmı Arapçadan geçmiş. Hatta anlam kaymasına uğramış ve artık neredeyse orijinalini sadece dil bilimcilerin bildiği bu kelimelerin sonuna –ler ve -lar eki koyarak çoğul yapmaya çalışıyoruz. Peki, siz aşağıda sıraladığımız kelimelerin tamamının aslında çoğul olduğunu biliyor muydunuz?
Kimi zaman aklımızdan geçenleri ya da yoğun olarak hissettiğimiz duyguları anlatmak için düzinelerce kelimelere ihtiyaç duyarız. Ancak bazı ülkelerde bu yoğun hisleri anlatmak için tek kelime yetiyor. İşte o kelimeler…
Dil zenginliğinin kültür zenginliğine bağlı olduğu söylenir, böyle bakınca biz zenginliği ile adından söz ettirecek topraklarda yaşıyoruz. Bu zenginlik en iyi Anadolu’da farklı köy kahvelerine gittiğimiz zaman hissedebileceğimiz bir zenginliktir… Yabancı gelen kimi kelime bizim kültürümüzün tam da özüne aittir. Bakın bakalım listelediğimiz Egelilere has kelimeler size ne kadar yabancı gelecek?
Bu kelimeyi bir çırpıda duymuş olmanız zor ama 70 harften oluşan bir sözcük olarak “en uzun Türkçe kelime” kabul edildiğini duymuş olabilirsiniz. Türkçemizde, ekler sayesinde daha da uzayabilen birçok kelime bulunmasına rağmen, popüler kültürde en çok yukarıdaki kelime rağbet görmekte. Bununla birlikte dilimizde, eklerle uzatılan bir kelimenin kabul görmesi için her şeyden önce anlam ifade etmesi gerekiyor. Eklerle uzatılan kelimeleri bir kenara bırakarak, sözlükte birebir karşılığını bulabileceğiniz “nispeten” uzun Türkçe kelimelere gelin birlikte bakalım.
Ülkemizin en renkli şehirlerinden biri olan Adana, kendine has mutfağıyla Toros Dağları’nın eteğinde oldukça zengin bir şehir. Bu zenginlik, hem tarıma elverişli topraklarından hem çok eski dönemlere dayanan tarihinden hem de özgün kültüründen kaynaklanıyor. Kebabın ve sıcağın başkenti Adana’ya yolunuz düştüğünde duyacağınız muhtemel kelimeleri yazımızda okuyabilirsiniz.
“Galan”ı Adanalılar “hadi” anlamında kullanıyor. “Galan gel de gidek!” veya “Galan artık bekle bekle ağaç oldum!” cümlesi bu sözcüğü bilmeyen için anlamlı gelmese de aslında sabrı tükenen kişi için çok şey anlatıyor.
Cam ve cam eşyaları tanımlayan cıncık, aynı zamanda bir olayı ya da durumu olumlu yönde betimlemek için de kullanılıyor. Örneğin, yeni temizlenen bir eve bakıp “Cıncık gibi oldu.” diyebilirsiniz.
Tahta kepçe anlamına gelen çöpçe, ilk öğrenilmesi gereken kelimelerin başında geliyor. Yemek yerken “Bir çömçe daha ister misin?” diye sorduklarında artık cevabı biliyorsunuz.
Aralık olan kelimenin yerine telaffuz edilen kındırık, yılın son ayı olan aralık ayı için değil, kapının ya da pencerenin aralık kalması durumunda kullanılıyor. Örneğin: “Kapıyı kındırık bırak.”
