Yaşadığımız dünya bizi her gün şaşırtmaya devam ediyor… Bedenimizden yaşadığımız dünyaya, gezegenimizi paylaştığımız diğer canlılardan uzayın derinliklerine kadar yaşam, çözülmesi gereken gizemlerle dolu. Öğrendiğimizde şaşırdığımız bu ilginç bilgileri listeledik.
Tam da Ay!Ay!Ay! şiirinde Can Yücel’in dediği gibi, o bize bakıyor biz ona, o bize bakıyor biz ona… Her akşam mütemadiyen yüz yüze baktığımız Ay, Dünya’nın tek doğal uydusu olarak biliniyor. Varlığı gecelerimizi güzelleştirmekle kalmıyor aydınlatıyor, ısıtıyor. Bu kez de Ay hakkında derlediğimiz bilgilerle karşınızdayız.
Ay ışığının sağladığı romantizm üzerine çok şey yazıldı çizildi. Bütün o romantik duygular bir yana, kendisi bir ışık kaynağı olmamakla birlikte Güneş’ten aldığı ışığı yansıttığı için gözümüze karanlık gecelerde ışıl ışıl gözükmektedir.
Ay’ı daha yakından tanımak bazı sayılardan geçiyor. Örneğin kutup çapını söylersek büyüklüğünü zihninizde tasavvur edebilirsiniz: 3.475 km. Dünya’ya uzaklığı 384.400 km. Dünya yörüngesindeki hızı 1.022 km/s. Yörüngesini tamamlama süresi ise yaklaşık 27 gün 8 saat…
Ay’a ayak basan ilk astronot olarak Amerikalı Neil Armstrong’un adı geçer. Armstrong Ay yüzeyinde yürüdüğünde olduğundan çok daha hafif bir ağırlığa sahipti. Bunun nedeni, Ay’ın Dünya’dan daha düşük (1/6’sı kadar) bir yerçekimine sahip olmasıdır.
Ay, kendisini meteorlardan ve güneş ışınlarındaki radyasyonlardan koruyacak bir atmosfere sahip değildir. Bununla birlikte yüzeyinde, -233 ile 123° arasında değişebilen olağanüstü sıcaklık farkları oluşabilir. Ve bize yansıttığı ışığa rağmen Ay’dan gökyüzüne bakılırsa sadece karanlık görülebilir.
“Ay’ın karanlık yüzü” dendiğine bakmayın çünkü bu tamamen mecazi bir ifade… Aslında her tarafı Güneş’ten eşit oranda ışık alıyor ama Dünya’nın yörüngesinde dönerken aynı anda ve sürede kendi etrafında da döndüğü için biz bir yüzünü görebiliyoruz.
Ay, Dünya ve Güneş’e olan konumuna göre farklı safhalarda görünür bize… Ay’ın evreleri de dediğimiz bu safhalar yeniay, ilk dördün, dolunay, son dördün olarak adlandırılır. Bu evreler 29.5 günde bir tamamlanır.
Adına “metcezir” de denilen “gelgitler” Ay’ın etki ettiği olaylardan biridir. Dünya etrafında dönerken, kütle çekim kuvvetiyle yerkürenin kendine en yakın olan yüzeyindeki deniz sularının yükselip alçalmasını sağlar.
2022 yılı dünyamızda, her yıl olduğu gibi, birçok değişikliğin ve yeniliğin gerçekleştiği bir yıl oldu. Bireysel yaşamımızda, aldığımız kararları uygulayabildiğimiz zamanlar oldu, kararlarımızın dışında hareket ettiğimiz zamanlar da… Ancak evrenimiz bizden bağımsız olarak, kararlı bir şekilde, hareketine devam ediyor. Üzerinde yaşadığımız Dünya bizlere her gün aynı durağanlıkta gelse de aslında gezegenimiz Güneş’in etrafında 107.000 km/saat hızla dönmeye devam ederken, içinde bulunduğumuz galaksi sistemi 720.000 km/saat hızla hareketine devam etti. Evrendeki tüm cisimlerin hız kesmeden yol aldığı bu sonsuz uzayda 2022’de gerçekleşen rakamları listeledik.
İçinde yaşadığımız ev, sokak, cadde, mahalle, ilçe, il, ülke, kıta, Dünya derken lafın sonu akıl sınırlarını zorlayan bir sonsuzluğa uzanıyor. Dünya’mıza da ev sahipliği yapan Güneş Sistemi derlemesiyle bu sonsuzluğa ilk adımımızı atıyoruz.
Güneş Sistemi, en kısa ve öz anlatımla Güneş ve onun çekim gücünün etkisiyle etrafında biriken gök cisimleri topluluğudur. Gezegenler ve uyduları, gök taşları, kuyruklu yıldızlar, asteroitler bu topluluğun birer parçasıdır.
Sisteme adını veren Güneş ana yıldız olmakla birlikte orta büyüklükte bir yıldızdır. Buna karşılık Güneş Sistemi’nin toplam kütlesinin %99,8’i Güneş’e aittir. Katı bir yüzeye sahip olmayan, Dünya’mıza ısı ve ışık yayan bu gaz topunun yaşının 4,5 milyar yıl olduğu tahmin ediliyor.
Gezegen ise bir yıldızın etrafında hareket eden gök cismine deniyor. Güneş’e olan uzaklıklarına göre sıralarsak bunlar Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’dür. Dünya hariç bütün gezegenler adlarını Roma ya da Yunan mitolojilerinden almışlardır.
Güneş Sistemi’nin en büyük gezegeni Jüpiter’dir. Satürn kadar belirgin olmasa da Jüpiter’in ve hatta Neptün ile Uranüs’ün de etrafında halkalar bulunur. Bunlara gazlardan oluştuğu için dış gezegenler, Dünya benzeri bir yapıya sahip olan Merkür, Venüs, Dünya ve Mars’a da iç gezegenler denir.
Plüton ismiyle bildiğimiz bir gezegen vardı ve Güneş Sistemi’nde gezegen sayısı sorulduğunda 9 derdik. Güneş’e en yakın gezegen Merkür iken en uzak gezegen Plüton’du. Ama 2005 yılında Plüton bir gezegen değil “cüce gezegen” olarak kabul edildi! Ve dolayısıyla Güneş’e en uzak gezegen de artık Neptün oldu.
Hem kendi ekseni etrafında hem de Güneş etrafında dönen gezegenlerin yörüngeleri elips şeklindedir ve dönüş hızları Güneş’e uzaklıkları ile ters orantılıdır. Batıdan doğuya doğru dönen gezegenlerden bazılarının yörüngeleri birbiriyle kesişir.
Güneş Sistemi’ni kapsayan Samanyolu ise içinde 200 milyar kadar yıldız barındıran bir gök adadır. Güneş Sistemi bu gök adanın merkezinde değildir, merkeze uzaklığı 30.000 ışık yılıdır. Çok daha etkileyici olanı ise evrende Samanyolu gibi milyarlarca gök ada bulunuyor olması…
Bugün tüm bu bilgilerden bilim insanları sayesinde haberdarız. Tarihe uzay hakkındaki keşifleriyle adını yazdırmış pek çok insan var ve bunların başında Galileo Galilei geliyor. Astronom, matematikçi, fizikçi, mühendis ve filozof Galileo Güneş Sistemi’ni fiziksel bulgularla açıklayan, Ay yüzeyindeki kraterlerden, Güneş yüzeyindeki lekelerden ilk kez söz eden kişi olmuştur.
Teknolojinin gelişmesiyle Dünya’dan fırlattığımız uzay araçları da bu bilgileri edinmede büyük önemi olan diğer unsurlar… Mavi güzel Dünya’mızın uzaydan nasıl göründüğünü çoktandır biliyoruz. Oysa ilk kez 1959 yılında uzaya gönderilen ABD sondası Explorer 6 ile fotoğrafı çekilmişti. Uzaya ilk gönderilen insan yapımı araç ise “Sputnik 1” isimli Sovyet uydusuydu.
Atomaltı parçacıklardan tutun milyarlarca yıldızdan oluşan galaksilere, -bildiğimiz kadarıyla- canlıların evi olan dünyamızdan, canlıların her biri ayrı bir dünya olan bedenlerine kadar milyarlarca bilgi! Şimdilik 8 tanesini listemize taşıyoruz, okuyup şaşırmaya ne dersiniz?
1972 yılındaki Stockholm Konferansı’nda, dünya kaynakları konusunda önlem alınmadığı takdirde büyük problemler yaşanacağı ilk kez dile getirilmişti. 1987 yılındaki Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Komisyonunda ilk kez “sürdürülebilirlik” kavramı kullanıldı ve günümüze kadar bu kavramın birçok tanımı yapıldı. Onlardan biri de Amerikalı çevreci Paul Hawken’e aitti… Ona göre sürdürülebilirlik, insan ve yaşayan dünya arasındaki yıkıcı ilişkiyi dengelemeye dayanıyordu. Tam burada şu soru sorulabilir: İyi de dünya ile yaşam kültürümüz arasındaki bu ilişkiyi biz nasıl dengeleyeceğiz?
Yeryüzünü kaplayan toprak, insanlar, bitkiler, canlılar ve tüm organizmalar için hayat demektir. Toprak üzerinde barındırdığı yaşam gibi kendisi de bir canlıdır. Toprak o kadar zengin bir bileşendir ki, bir avuç toprakta dünya üzerindeki insan sayısından çok mikroorganizma bulunur. Toprağın yaşam için önemini birkaç madde ile anlatmak zor da olsa, bu içeriğimizde 8 maddede toprağı inceliyoruz.
Güneş sisteminin sekiz gezegeni, bilinen evrendeki en yakın dostlarımız ve göğümüzü süsleyen mücevherler… Dünya hariç bütün gezegenler ismini mitolojiden alıyor. Peki hangi gezegenin hangi mitolojik karakterden esinlendiğini biliyor musunuz? İşte gezegenler ve isimlerinin hikâyesi…
Güneş sistemimizin ilk ve en küçük gezegeni Güneş’e en yakın olan Merkür’dür. Merkür’ün adı kurnazlığı ve hızlılığı ile ün salan Roma tanrısı Merkür’den gelir çünkü Merkür, Güneş etrafındaki bir turunu 88 günde tamamlayarak en hızlı gezegen unvanını alır. Yani Merkür’de bir yıl 88 gündür.
Gökyüzüne baktığımızda gördüğümüz en parlak gök cismi Venüs’tür. Güneş’e en yakın ikinci gezegen olan Venüs, gökte bir mücevher gibi parlamasından dolayı ismini Roma mitolojisinde aşkın ve güzelliğin tanrıçası olan Venüs’ten alır.
Güneş’e en yakın üçüncü gezegen olan biricik yuvamız Dünya, ismini Roma veya Yunan mitolojisinden almayan tek gezegendir. Tıpkı yaşamın bu dünyaya özgü olması gibi ismi de kendine özgüdür ve Arapça kökenli “daha yakın” anlamına gelen “dena” fiilinden gelir.
Güneş’e en yakın dördüncü gezegen ve aydan sonraki en yakın komşumuz Mars ismini Roma mitolojisindeki savaş tanrısından alır. Yüzeyindeki demir oksitten dolayı rengi kızıl olan Mars, kanla özdeşleştirilmiş… Türkçedeki diğer bir ismi ise Merih’tir.
Güneş’e en yakın beşinci gezegen Jüpiter, Güneş sistemindeki en büyük gezegendir. Bu sebeple ismini Yunan mitolojisindeki en güçlü Tanrı olan Zeus’tan alır. Roma mitolojisinde Zeus’un adı Jüpiter olarak geçer.
Satürn ismini Roma mitolojisindeki Tarım Tanrısı’ndan alır. Güneş sisteminin en büyük ikinci gezegeni olan Satürn, Yunan mitolojisinde Kronos olarak geçer ve aynı zamanda Zeus’un da babasıdır.
Güneş’e uzaklığı yedinci sırada olan Uranüs, ismini Yunan mitolojisindeki Uronas’tan alır. Uranos, Yunan tanrılarının atası ilk tanrılardandır ve kozmik güçleri olduğuna inanılır. Uranos Latinceleşerek Uranus şeklini almıştır.
Güneş sisteminin sekizinci ve en uzak gezegeni Neptün, ismini gezegenin renkleri suyu anımsattığı için Roma mitolojisindeki Neptunus’ten alır. Neptunus’un Yunan mitolojisindeki ismi ise Poseidon’dur.
Yüz ölçümü ve nüfus yoğunluğu bakımından dünyanın en büyük ikinci kıtası olan Afrika, 30,8 milyon kilometrekarelik bir alana ve 1 milyar kişilik nüfusa sahip dünyanın en renkli kıtalarından biri. Afrika, çok çeşitli iklim bölgeleri bulunan ekvatorun her iki yanında bulunuyor ve dünya üzerinde her iki iklim kuşağında bulunan tek kıta olarak ilginç bitki ve hayvan canlılığına ev sahipliği yapıyor. Vahşi yaşam belgesellerinin çekildiği, altı tane doğal ulusal parkı olan kıta hakkında ilginç bilgileri listeledik.
Buşmanlar olarak da bilinen San halkı, en az 22 bin yıldır Botsvana ve Namibya’ya komşu Kalahari Çölü’nde, mağara dönemindeki gibi yaşamaya devam ediyor. Hükümet bu halkı ve yaşam alanını özel yasalarla koruma altına almış durumda.
Dünyanın en eski üniversitesi, Afrika Kıtası’nın kuzeyindeki Fas’ta bulunan Karaviyyîn Üniversitesi’dir ve günümüzde de eğitim vermeye devam etmektedir. Fes şehrindeki bu üniversite Fâtıma el-Fihrî tarafından 859’da inşa ettirilmiştir.
Dünyadaki tüm dillerin 3’te 1’i Afrika’da konuşulmaktadır. 2 binden fazla dilin konuşulduğu kıtada, bu oran dünya dillerinin %25’inden fazlasına tekabül etmektedir. Sadece Güney Afrika ülkesinde bile 11 resmî dil bulunmaktadır ve Güney Afrika Kıtası’na “Gökkuşağı Milleti” denmektedir.
Afrika Kıtası’nın %80’i tarım için uygun değildir. Günümüzde tarım yapılan alan kıtanın %0.25’ini; ormanlık alanlar ise toplam yüz ölçümünün %1’ini oluşturmaktadır.
Tanzanya sınırlarında konumlanan Kilimanjaro Ulusal Parkı, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde.. Kilimanjaro Dağı’nın eteklerinde yer alan 1.688 kilometrekare genişliğindeki bu park, bölgenin en ünlü turistik adreslerinden.
Dünyamız zengin doğası ile milyonlarca canlı çeşidine ev sahipliği yapıyor. Her bir kıtada iklim koşullarına ve coğrafi yapıya göre değişen birbirinden ilginç, birbirinden farklı biyolojik özelliklere sahip hayvan yaşıyor. Dünyanın biyolojik çeşitliliğini kutladığımız bu içeriğimizde ilginç görünüşleri ile sizi etkileyecek 9 hayvanı bir araya getiriyoruz.
